kıtalar, kratonlar arasındaki ilişki ve canlılar üstündeki etkisi


200 milyon yıl kadar geriye gittiğimizde süper kıta pangea vardı. pangea bir aşırılıklar kıtasıydı. himalayalardan daha yüksek ve daha uzun, devasa sıradağlar ve ortasında sahra çölü'nün beş katı büyüklüğünde kocaman bir çöl vardı. bugün güney afrika'daki viktorya şelalesine bakıldığında bu süper kıtanın nasıl parçalandığını anlayabiliyoruz. şelalenin her yeride aynı tür kayaç bulunuyor; bazalt. bu kayaç yukarıya yeraltının derinliklerinden erimiş magma olarak yükselir. bazalt incelediğinde çok hızlı bir şekilde soğuduğunu içerdiği küçük kristallerden anlayabiliyoruz. bu minik kristaller soğuma esnasında oluşur. boyutları bunun ne kadar hızlı gerçekleştiğini gösterir. çok yüksek ısıdaki magmanın aniden doğumasıyla bu kristaller büyümeye fırsat bulamamışlardır. şelaleye ve vadisine baktığınızda 100 metreden daha fazla devasa bazalt duvarlardan oluştuğunu görürsünüz. bu çok büyük volkanik aktivitelerin oluştuğunu ve katman katman üstüste geldiğini açıklar aynı şekilde yerkabuğunun derinlerine doğru bu şekilde devam etmektedir. bu patlamalar dünya tarihinde ender rastlanan son derece yıkıcı bir olayın başlangıcıydı. binlerce kilometrelik bir mesafeye yayılarak zaman içerisinde afrika'ya dönüşecek olan toprakları milyonlarca kilometreküplük erimiş lavların altına gömdüler. bu olayın sebebi dünya'nın en büyük güçlerinden birisi olan ve kızgın kayaların yeryüzüne çıkması anlamına gelen manto sorgucuydu. yüzeye doğru kendine bir yol bulan bu manto sorgucları karayı yukarı iterek onu inceltip çatlamasına ve bu çatlakların zaman içerisinde büyümesi sonucu karaların yavaş yavaş parçalara ayrılmasına böylece dünya'nın gördüğü gelmiş geçmiş en büyük tek kıtanın bölünmesine sebep oldu. pangea parcalanırken dünya'nın kıtaları teker teker kenarından kopmaya başladı. bugün ki viktorya şelalesi'ndeki patlamalar hindistan ve antartika'nın oluşumuna sebep oldu. başka bir manto sorgucu önce kuzey sonra da güney amerika'yı kopartarak afrika'yı bugün bildiğimiz haliyle ortaya çıkardı.
mısır'ın simgesi olan piramitler inceledindiğinde piramitler'in yapıldığı taşların içerisinde nümmilit bulunmaktadır. en basit tanımıyla nümmilitler en büyük tek hücleri deniz organizmasının kabuklarıdır. bu nümmilitlerin bir zamanlar yaşadıkları denizler son derece sığ olmalıdır. kabukların kimyasal analizi sayesinde bu nümmilitlerin evlerini tükenmez bir güneş ışığı kaynağına ihtiyaç duyan canlılarla yani fotosentez yapan milyonlarca mikropla paylaştığını bilebiliyoruz. bunun bu kadar önemli olmasının sebebi piramitler'de kullanılan bütün taş blokları bulunduğu bölgeye kısa bir mesafeden çıkartılmıştır. başka bir deyişle bu nümmilitlerin yaşadığı sığ denizler piramitler ve piramitlerin bloklarının çıkartıldığı yerlerdi. pangea bölünürken yüzeyin altında yükselmekte olan erimiş magma yukarıya doğru bir dizi sualtı yanardağı oluşturdu. bunlar devasa miktarda suyun yerdeğiştirmesine sebep oldu ve deniz yüzeyisinin 300 metre yükselmesine neden oldular. böylece kuzey afrika sahillerinin çoğu su altına kalmakla kalmadı yeni oluşan afrika kıtası ikiye bölünmüş oldu. o bölgede mısır piramitleri bulunmaktadır. wadi al-hitan'ın sığ denizler olduğunu biliyoruz ve birde basilosaurus fosilleri bulunmaktadır. balinaların ilk türleridir ve 300 civarında basilosaurus kalıntısı keşfedilmiştir. bu canlıların arka bacakları kullanılmıyor -yürümek için çok küçükler- ve yüzgeç vazifesi şeklinde görev görüyordu ama ayak ve parmak kemikleri bulunmaktaydı. aynı şekilde ağzında ise büyük avları yakalamak için büyük dişleri bulunuyordu. basilosauruslar bir başka deyişle dört ayaklı bir kara memelisiyle modern balina arasında orta noktada duruyor. ikiye ayrılan yeni kıta afrika'nın ortasında oluşan sığ denizlerin sunduğu zengin avlar kıyıda yaşayan etoburları suyun içine çekerek zaman içerisinde karayla olan bağlantılarının tamamen kopmasına neden olumuştur. 30 milyon yıl önce deniz seviyesi düştü ve denizler kurudu ve böylece afrika kıtasının bugün bildiğimiz hali ortaya çıktı.
sierra leone'nin kenama bölgesinde 30 km kadar dışarıda bulunan yüksek eğimli kum çukurları eski bir nehir yatağındaki kumun derinliklerine doğr kazılarak değerli elmasların bulunduğu çakıltaşı katmanına ulaşılmaya çalışılır. elmaslar oldukça yoğun olduklarından dolayı ağırdırlar ve bu yüzden suyla elekten geçirildiğinde batarlar. eleğin ortasındaki koyu renkli taşların arasında bulunurlar. elmasın içine bakıldığında karbon atomlarının çok sıkı bir şekilde birbirleriyle bağ kurduğunu ve piramide benzer yapı oluşturduğunu görürsünüz. bu yapı elmasın oluşmasını sağlayan basınçlar sayesinde oluşur, yaklaşık 50000 atmosfer basıncı. bu tarz bir basıncın bulunduğunu bildiğimiz tek yer dünya'nın 150 km. altındaki manto tabakasıdır. elmasa has olan karbon atomları düzeninin sağlanması için aşağı yukarı 1100 derece sıcaklık gerekir. ama mantonun ısısı bundan çok daha yüksektir 1600 dereceyi aşan sıcaklıklara sahiptir. elmasın oluştuğu yeri bulmak için 150 km yeraltına mantoya ulaşmak yetmez daha spesifik bir bölge bulunması gerekir. doğru sıcaklık ve basınca dünyaüzerindeki sahip tek yer mantonun derinliklerine kadar inen kıta kayalarının, ev levhaların temelidir. bu temellere kraton denilir. kratonlar yer kabuğunun derinlerine kadar inen son derece kalın ve katı kayaç parçalarıdır. kratonların temeli elmas oluşumu için kusursuz yerlerdir. bugün çıkarttığımız elmaslar eskiden patlayan büyük volkanların yüzeye çıkartmasıyla elimize geçmiştir. radyoizitop tarihlemesiyle elmasların milyarlarca yıl yaşında olduğunu hesaplayabiliriz. akrika'da bu eski kratonlardan 5 tane bulunur. herbiri kendine has çevre oluşturur. kratonlar dünya'nın ilk dönemlerinde oluşmuşlardır. 3 milyar yıl önce dünya bugün ki halinden çok farklıydı. tek kara parçaları kratonlardı ve bugün ki kıtaların ksine hareket etmiyorlardı, tek dev bir okyanustaki sabit adalardı. bu sabit adalar hareket etmeseydi ne pangea oluşurdu ne de hayatın gelişimi gerçekleşirdi. bu kratonların hareket etmesinin nedeni afrika'nın elmasları içinde gizlidir. bugün kuyumcularda satılan elmaslardan ziyade kusurlu olan içinde leke bulunan elmaslar bize bu hikayeyi anlatabilirler. bu kusurlu elmaslar izole kratonların nasıl bir araya gelip ilk kıtaları oluşturduğunu anlatırlar. bu kusurlu elmasların içinde oluştuğu sırada elmasın etrfındaki olan kayaçların parçaları bulunur. 3.2 milyar yıldan daha yaşlı olan elmasların içerisinde piroksen ve olivin denilen mineraller bulunur. olivin tipik olarak kratonların altındaki kayaçlarda bulunur. ama 3 milyar yıldan daha genç olan elmaslarda bu inklüzyonların içeriğinde eklojit bulunur. eklojit ise kratonların temelinde bulunacak bir mineral değildir, çok daha yukarılarda okyanus zeminini ve okyanus kabuğunu oluşturan kayaçlarda bulunur. bu durumda dikkat çeken nokta okyanus kabuğunu parçalarının 3 milyar yıldan daha yakın dönemde dünya kratonlarının altında bulunmasıdır. bunun en basit açıklaması okyanus kabukları yığınlarının kıta kabuğu yığınlarının altına ilk olarak ne zaman girmeye zorlandığını tespit edilebilir. 3 milyar yıl önce okyanus zeminindeki yoğun kayaçlar kratonların altına batmaya başladılar. bu kayaçların batışı üzerindeki topraklarda muazzam bir etki yarattı ve kratonları bir araya getirdi -eski kıralar ve kratonlar- . bu kratonlar bir araya gelerek eski kıtaları oluşturdular ve sonunda 550 milyon yıl önce subdüksiyon afrikayı oluştran beş kratonu bir araya getirerek burayı gondvana'nın bir parçası haline getirdiler. yarım milyar yıllık bir süreçte dünya sürekli değişime uğradı ve hareket halindeydi süper kıta pangea'yı oluşturdu ve 100 milyon yıl önce şiddetli bir şekilde parçalanmaya başladı.

0 kişi ise korktu kaçtı.:

Yorum Gönder

1 - aykırıyım yazıları tamamen yazarın ruh sarsıntılarının sonucudur. bunun karşısında olanlar anınıda geri püskürtülecektir.

2 - aykırıyım'a gelen her mail değerlendirilmeye alınmakla birlikte, bu konuda şüphesi olanlara intihar telkin edilecektir.

3 - aykırıyım yazılarına ve içeriğine burnunu sokma cesareti gösteren tüm canlılar tarafımca deformasyona uğratılacak, buna rağmen hala ısrarlı olanların da yaşama sevinçleri ellerinden alınacaktır.

4 - aykırım yazarına yazım esnasında "bira aç", "ateş ver" gibi emir cümleleri kullanılmayacaktır. aksini yapanlara bir lama gibi tükürülecektir.

5 - aykırıyım içeriği sabır, emek, çalışma, kan, ter, soluk, göz feri, göz nuru ve beyin suyu harcanarak oluştuğundan eleştiri yapılmayacaktır. yapılacaksa rasyonel bir tavır takınılacaktır. aksi davranışta bulunanlara mars'a ilk insanlı yolculuk ayarlanacaktır.

6 - aykırıyım'a asla ama asla fakat hiçbir zaman herhangi bir tavsiye sorulmayacaktır. aksi davranışta bulunanlar allahından buldurulacaktır.

7 - aykırıyım'ın görevini tam olarak yapabilmesi için her türlü lojistik destek şirket tarafından karşılanacaktır. aksi davranışta bulunanların suratına kezzap fırlatılacaktır.

8 - aykırıyım'a her daim mail ve hikaye gönderilecektir. bunun boş bir uğraş olduğunu düşünenlere bi tekme konulacaktır.

9 - yazarı yakın tanıyanlar sık periyodlar ve 4'lü efes dark paketiyle yanına uğrayacak ve hiç konuşmadan servis yapıp gideceklerdir. aksi davranışta bulunanların saçı başı yolunacaktır.

10 - bu bir manifestodur ve okuduğunuz anda kabul etmişsiniz demektir. hiç bir şekilde itiraz kabul edilemez. itiraz halindeyseniz bir mail ve 4'lü efes dark paketi yollamanız şarttır.